فرض کنید نتیجه تحقیقی که در باره بهره­مندی از تلفن همراه در بین نوجوانان و جوانان ساکن در مشهد انجام شده است نشان دهد ۷۰ درصد از نمونه ۱۲۰۰ نفری مورد بررسی دارای تلفن همراه هستند، آیا می توان با تکیه بر همین یافته ادعا کرد پس در بین جامعه آماری نوجوانان و جوانان ساکن در شهر مشهد نیز، دقیقا ۷۰ درصد دارای تلفن همراه هستند؟ اگر شاخصی را که در نمونه حاصل شده است، اصطلاحا آماره و شاخصی را که در جامعه وجود دارد، اصطلاحا پارامتر بنامیم صورت فنی سوال فوق این است که آیا آماره­ها دقیقا با پارامترها برابر هستند. در پاسخ باید گفت «نتایج تحقیقاتی که به شیوه نمونه گیری انجام می شوند، عاری از قطعیت هستند» (عمیدی، ۱۳۸۵: ۱۴). بدین معنا که نتایج برآوردها با مقدار واقعی[۱] تفاوت دارد، زیرا از یک سو کل جامعه آماری مورد بررسی قرار نگرفته است و تنها بخشی از آن انتخاب شده و مورد سنجش قرار گرفته است و از سوی دیگر نتایج مربوط به اندازه­گیری ها همواره با قدری خطا همراه است. به بیانی دیگر معمولا نتایج بررسی های مختلفی که در باره یک موضوع معین در یک جامعه آماری مشخص انجام می شود یکسان نیست و قدری با هم تفاوت دارد. این مهم نشانگر مفهوم خطا یا عدم دقت در مباحث مربوط به نمونه­گیری است.

بنابر این اگر محقق طالب درجه­ی دقت بیشتری است، باید دو کار مهم انجام دهد:

نخست آنکه از ابزارهای روا[۲] و پایا[۳] برای سنجش متغیرهای تحقیق استفاده کند. تامین روایی و پایایی ابزار و تلاش برای افزایش این دو مستلزم تکنیکهای زیادی است که خود موضوع کتاب جداگانه ای است[۴].

دوم آنکه نمونه گیری را به صورت تصادفی انجام دهد و حجم نمونه مورد بررسی را افزایش دهد که البته با مشکل افزایش هزینه ها و کمبود وقت مواجه خواهد شد.

در اینجا چند سوال مهم مطرح می­شود:

۱- آیا اندازه­ی ثابتی برای درجه­ی مطلوب دقت نمونه­گیری وجود دارد؟

۲- درجه­ی مطلوب دقت نمونه­گیری چقدر است؟ و

۳- تعیین آن بر عهده چه کسی است؟

پاسخ سوال اول منفی است. بدین معنا که عملا هیچ اندازه­ی ثابتی برای درجه­ی مطلوب دقت نمونه­گیری وجود ندارد. چون اولا ماهیت متغیرهایی که محققان با آنها سروکار دارند با همدیگر متفاوت است، بدین معنا که درجه­ی دقت مطلوب  در متغیر وزن بر حسب گرم، در متغیر قد بر حسب میلی متر و در متغیر مدت استفاده از تلفن همراه بر حسب ثانیه بیان می­شود. لذا بدیهی است که تعیین اندازه­ی ثابتی برای درجه­ی دقت نمونه­گیری امکان­پذیر نباشد. ثانیا اهمیت یافته­های تحقیقات و کاربرد آنها در نزد بهره­برداران یکسان نیست، حتی اگر ماهیت متغیرهای مورد سنجش یکسان باشد. مثلا در متغیر وزن درجه­ی مطلوب دقت نمونه­گیری در دو تحقیق که یکی در باره میزان استفاده زنان و دختران از طلا و جواهر انجام می شود و دیگری در باره وزن محتویات کیف­های دانش آموزان، تفاوت بسیاری با هم دارد. مثلا در موضوع اول اگر  کسانی که قصد بهره برداری از نتایج را دارند، مسئولین صنف طلا و جواهر یک شهر باشند با توجه به اهمیتی که نتایج تحقیق برای آنها دارد و همچنین با توجه به اهمیتی امکانات مالی که در اختیار دارند، درجه­ی خطای بالاتر از یک میلی گرم برایشان نامطلوب باشد. اما در موضوع دوم که بهره­برداران از نتایج مسئولان آموزش و پرورش هستند و قصد شناسایی عوامل موثر بر نابهنجاریهای ستون فقرات دانش­آموزان را دارند درجه خطای مطلوب ۱۰۰ گرم باشد. لذا حتی در زمانی که ماهیت متغیر مورد اندازه­گیری یکسان است، نمی­توان از اندازه ثابتی برای درجه مطلوب دقت یا خطای نمونه گیری سخن گفت. توجه داشته باشید این مشکل در زمانی که ماهیت متغیرهای مورد بررسی با همدیگر تفاوت دارد بسیار جدّی تر است. مثلا درجه­ی خطای نمونه­گیری در متغیر میزان درآمد سرانه ماهانه خانوارهای شهر تهران، با درجه خطای نمونه گیری در متغیر مدت استفاده از وسایل ارتباط جمعی توسط شهروندان تهرانی تفاوت عمیقی با همدیگر دارد. مثلا در اولی درجه خطای نمونه­گیری ممکن است ۵۰ هزار تومان و در دومی ۵ دقیقه باشد.

در پاسخ به سوال دوم باید گفت درجه­ی دقت نمونه­گیری هرچقدر بیشتر باشد بهتر است. به بیانی دیگر هر چقدر درجه­ی خطای نمونه­گیری (فاصله برآوردها از پارامترها) کمتر باشد مطلوبتر است. مثلا در مثال قبلی مطلوب آن است که همان نتیجه ای که در نمونه مورد بررسی حاصل شد و نشان داد ۷۰ درصد جوانان دارای تلفن همراه هستند، عینا در جامعه آماری واقعیت داشته و در آنجا نیز ۷۰ درصد دارای این وسیله باشند. اما اگرچه مرز ایده­آل برای کاهش خطای نمونه­گیری نقطه­ی صفر است، اما همانطور که قبلا توضیح داده شد این درجه آرمانی از یک سو هزینه و فرصت بسیار بالایی را بر فرآیند تحقیق تحمیل می کند و از سوی دیگر موجب افزایش خطای اندازه­گیری می شود. بنابراین در تعیین درجه­ی دقت مطلوب یا درجه­ی خطای نمونه­گیری دو عامل مهم زمان و هزینه نقش تعیین کننده­ای دارند.

در پاسخ به سوال سوم باید گفت «تشخیص درجه­ی دقت مطلوب یا تعیین درجه­ی خطای مطلوب نمونه­گیری بر عهده­ی استفاده کنندگان از داده ها و برآوردهاست» (عمیدی، ۱۳۸۵: ۱۴). برخلاف تصور رایج بین محققین، این آماردانها یا مشاوران نمونه­گیری نیستند که درجه مطلوب دقت نمونه­گیری را تعیین می کنند، این مهم وظیفه­ی افرادی است که تحقیق را به محقق سفارش داده اند و قصد بهره­برداری از نتایج آن را دارند.

 

---

[۱] – مقدار واقعی یا همان پارامتر در حقیقت مقداری است که از طریق تمام شماری به دست می آید که البته در بسیاری از مواقع اطلاع دقیقی از آن وجود ندارد.

[۲] -Valid

[3] -Reliable

[4] – برای مطالعه در این زمینه می توانید به کتاب راهنمای سنجش روایی و پایایی در پژوهشهای فرهنگی و اجتماعی (حیدری چروده، ۱۳۸۹) مراجعه کنید.

تصمیم دارم ماه رمضان امسال دوره های زیر رو توی پژوهشکده برگزار کنم.

۱- دوره آشنایی با روش تحقیق کیفی

۲- دوره آشنایی با روش تحقیق تطبیقی

۳- دوره آموزش پروپوزال نویسی

۴- دوره آشنایی با جامعه شناسی توسعه

از تمامی دوستان و شاگردان علاقمندم دعوت می کنم توی این دوره ها شرکت کنند و با سوالات و نکات سنجیده و عمیق شون به من در یادگیری عمیق تر این مباحث کمک کنند.

ضمنا برای شرکت در این دوره ها، هیچ مبلغی دریافت نخواهد شد. برای ثبت نام به گروه مراجعه کنید و سراغ خانم اسکافی رو بگیرید.

 

تجربه مشاوره نمونه گیری از اساتید مختلف رشته آمار به من نشان داده است که بنیاد اصلی توصیه های نمونه گیری آنان ریشه در مفروضات روش شناختی آنان و نیز اطلاعاتی دارد که ما به عنوان محقق در اختیار آنها می گذاریم لذا فکر می کنم باید بین مفاهیم و اصطلاحاتی که در روش تحقیق در علوم اجتماعی بکار می بریم و مفاهیم و اصطلاحات نمونه گیری ارتباط لازم را برقرار کنیم. فقدان زبان مشترک ما و آماردانان را از هم دورتر می سازد. یکی از این اصطلاحات پرکاربرد در روش تحقیق واحد تحلیل است. 

به نظر من عنصر در نمونه¬گیری به لحاظ مفهومی با واحد تحلیل که یکی از اصطلاحات پرکاربرد در روش تحقیق است انطباق تامّ و تمام دارد. واحد تحلیل چیز یا کسی است که مورد بررسی قرار می¬گیرد (ببی، ۱۳۸۶: ۱۹۹)، یا به عبارتی دقیق¬تر چیز یا کسی است که اندازه¬های مربوط به یک ویژگی به او یا آن نسبت داده می¬شود. مثلا در مبحث قبلی یکی از اندازه¬های مربوط به ویژگی مضمون پیامک، اقتصادی است. این اندازه به پیامک نسبت داده می شود نه گوشی تلفن همراه و نه کاربر آن. لذا پیامک در این تحقیق، واحد تحلیل محسوب می¬شود. در تحقیقات اجتماعی واحدهای تحلیل بسیار متنوعی وجود دارند. افراد (نظیر دانش آموزان، ورزشکاران، پزشکان، بیماران)، گروه¬ها (نظیر خانواده¬ها، تیم¬های ورزشی، گروه¬های همالان، باندهای تبهکار)، سازمانها (نظیر سراهای سالمندان، شرکتهای دولتی یا خصوصی، بیمارستانها، پادگانها) و فرآورده¬های اجتماعی (مثل کتابها، اشعار، هدایا، خودروها، پیامکها، جرائم) از مهمترین واحدهای تحلیل در تحقیقات اجتماعی هستند (همان: ۲۰۰). لازم به ذکر است که در غالب تحقیقات اجتماعی، واحد تحلیل افراد هستند.

 در اینجا لازم است که بین واحد تحلیل و واحد مشاهده تفکیک قائل شویم. واحد مشاهده چیز یا کسی است اطلاعات مربوط به ویژگیهای مورد بررسی مربوط به واحد تحلیل از او یا آن گردآوری می¬شود. در اکثر تحقیقات اجتماعی مخصوصا آن دسته که واحد تحلیل در آنها افراد هستند، واحد تحلیل و واحد مشاهده یکسان است. مثلا در تحقیق مربوط به نحوه استفاده شهروندان تهرانی از تلفن همراه، هم واحد تحلیل و هم واحد مشاهده افراد (شهروندان) هستند. واحد تحلیل شهروندان هستند چون اندازه¬های مربوط به نحوه استفاده به یکایک شهروندان نسبت داده می شود. واحد تحلیل نیز شهروندان هستند چون اطلاعات مربوط به نحوه استفاده از تلفن همراه از طریق مصاحبه با خود شهروندان گردآوری می¬شود. حال تحقیقی در باره سبک مدیریت مدارس راهنمایی شهر سنندج را در نظر بگیرید. اگرچه عنصر یا واحد تحلیل در این تحقیق مدرسه است اما اطلاعات مربوط به این ویژگی ممکن است از طریق مصاحبه با افرادی نظیر مدیرف معاونین، معلمان و حتی دانش آموزان گردآوری شود.

اینکه تعداد واحدهای مشاهده برای هر واحد تحلیل چقدر باشد به نظر من ربطی به دانش نمونه گیری ندارد. این موضوع به روایی و پایایی پاسخ هایی بستگی دارد که از واحدهای مشاهده در ارتباط با واحد تحلیل اخذ می شود. مثلا چه بسا اعضای شورای اسلامی یک روستا یا حتی یک پیرمرد هشتاد ساله (به عنوان اطلاع رسان) ساکن در یک روستا برای گردآوری اطلاعات مربوط به انسجام اجتماعی که واحد تحلیلش روستاست، کفایت کند و نیازی به مصاحبه با تمامی یا اکثر روستائیان نباشد. بخاطر داشته باشید اصل مهم در اینجا روایی و پایایی نتایجی است که واحد یا واحدهای مشاهده  در اختیار قرار می دهند نه تعمیم پذیری نتایج آنها.

یکی از اشتباهات بزرگ محققین آن است که در تحقیقاتی که واحد تحلیل آن افراد نیستند، جامعه آماری را بر اساس واحدهای مشاهده تعریف می کنند و حجم نمونه را نیز بر این اساس اندازه می گیرند.  

این مطلب رو تقدیم می کنم به روح جستجوگر شاگردایی که تعداد شون الان به انگشتای دو دست رسیده و از بودن در کنارشون، مصاحبت با اونها  و یاددادن و یادگرفتن در جمع شون غرق شادی و شعف می شم.

یکی از مشکلات مهمی که در مسیر تحقیق وجود دارد، شیوه نمونه گیری است. در اینجا تصمیم دارم یک سلسله بحث در این زمینه ارائه کنم. امیدوارم موفق بشم تا آخرش ادامه بدم.

فرض کنید در باره هر یک از موضوعات زیر تحقیق جداگانه ای قرار است انجام شود:

الف- نحوه ی استفاده شهروندان تهرانی از تلفن همراه

ب- درصد دارندگان تلفن همراه در بین نوجوانان و جوانان ۱۴ تا ۲۹ سال ساکن در مشهد

ج- تحلیل محتوای پیامکهای ارسال شده در مناسبتهای ملی و مذهبی سال ۱۳۸۸

 اولین سوالی که در بخش نمونه گیری برای محقق پیش می آید این است که جامعه آماری تحقیق اش کدام است. جامعه آماری مجموعه ای از عناصر است که می خواهیم در باره آن استنباطی بعمل آوریم (عمیدی، ۱۳۸۵: ۱۰) یا به عبارتی دیگر مجموعه¬ای از عناصر است که محقق می خواهد به یک یا چند سوال در باره آنها جواب بدهد. این تعریف علیرغم ظاهر ساده اش یک جزء مبهم دارد: عنصر! عنصر اصطلاحا شیء یا موضوعی است که مشخصه¬ای از آن اندازه گیری می¬شود (عمیدی، ۱۳۸۵: ۱۰).. برای  افزایش دقت در شناسایی عنصر، عملیات زیر را پیشنهاد می کنم:

الف- یک جدول دو ستونی ترسیم کنید.

ب- در بالای ستون اول بنویسید عنصر و زیر آن به ترتیب اعداد یک تا پنج را بنویسید.

ج- در بالای ستون دوم عنوان همان ویژگی را که قصد سنجش آن را دارید بنویسید. مثلا ممکن است ویژگی مورد نظر شما مشارکت سیاسی، قد، عملکرد شرکتهای تعاونی یا …. باشد.

د- حالا فرض کنید ویژگی مورد نظر شما سنجیده و اطلاعات مربوط به آن گردآوری شده است. پنج نمونه از صفاتی یا مقادیری را که حاصل سنجش این ویژگی است زیر ستون مربوطه بنویسید. مثلا صفات مربوط به مشارکت سیاسی، می تواند کم زیاد متوسط باشد، سن می تواند مقادیری مثل ۲۰، ۳۵، ۴۴ را به خود اختصاص دهد.

ه- در گام آخر برای شناسایی عنصر به این سوال باید جواب بدهید که صفات یا مقادیری که شما تهیه کرده اید متعلق به چه کس یا چه چیزی است. به عبارتی دقیق تر آن اعداد یک تا پنجی که زیر ستون اول نوشته اید نماینده چه چیزها یا کسانی هستند؟ پاسخ این سوال همان عنصر خواهد بود.

مثلا در موضوع الف، محقق می خواهد نحوه استفاده از تلفن همراه را به عنوان یک ویژگی اندازه بگیرد. این ویژگی متعلق به چه کس یا چه چیزی است؟ تلفن¬ همراه؟ شهروند؟ یا شهروند دارای تلفن همراه؟ این سوالی است که محقق یا همان سوالات و فرضیات تحقیق باید جواب بدهد. در اینجا اهمیت طراحی دقیق سوالات و فرضیات مشخص می شود. در مثال الف از آنجاییکه محقق می خواهد بداند شهروندان تهرانی که دارای تلفن همراه هستند چگونه از این وسیله استفاده می کنند، هر یک از شهروندان دارای تلفن همراه، یک عنصر محسوب می شوند. بنابر این جامعه آماری آن عبارت خواهد بود از شهروندان تهرانی دارای تلفن همراه.

در مثال ب محقق به دنبال پاسخ این سوال است که چه نسبتی از نوجوانان و جوانان ۱۴ تا ۲۹ ساله ساکن در شهر مشهد دارای تلفن همراه هستند. لذا هر یک از دانش آموزان مدارس راهنمایی استان خراسان رضوی یک عنصر محسوب خواهد شد و جامعه آماری آن عبارت خواهد بود از دانش آموزان مدارس راهنمایی استان خراسان رضوی.

اگر در مثال ج سوال محقق به قرار زیر باشد که مضمون غالب پیامکهای ارسال شده در مناسبتهای ملی و مذهبی (به تفکیک) سال ۱۳۸۸ چه می باشد، هر پیامک ارسال شده در مناسبتهای ملی و مذهبی، یک عنصر محسوب شده و جامعه آماری آن عبارت خواهد بود از پیامکهای ارسال شده در مناسبتهای ملی و مذهبی سال ۱۳۸۸٫ 

 پس از شناسایی عناصر و تعریف جامعه آماری نوبت تعیین واحد نمونه گیری می¬رسد. واحد نمونه گیری اصطلاحا به مجموعه های ناهمپوش عناصر جامعه آماری اطلاق می شود که کل جامعه آماری را تحت پوشش قرار می دهد (شیفر و دیگران، ۱۳۸۲: ۶۵). از واحد نمونه¬گیری برای طراحی چهارچوب نمونه گیری استفاده می شود. چهارچوب نمونه گیری که فهرستی از واحدهای نمونه گیری است شرط لازم برای انتخاب تصادفی عناصر است. یعنی بدون تهیه چهارچوب نمونه¬گیری عملا نمی توان نمونه گیری به شکل تصادفی انجام داد. لذا بعد از شناسایی عناصر و تعریف جامعه آماری، محقق باید به این مهم بپردازد که آیا می تواند فهرستی از واحدهای نمونه گیری تهیه کند. حالت ایده آل این است که او سراغ عناصر تشکیل دهنده جامعه آماری مورد بررسی برود و عنصر را به عنوان واحد نمونه گیری خود قرار دهد. او در این تصمیم گیری باید به دو نکته توجه بکند:

۱- آیا با این کار، تهیه چنین فهرستی عملا امکان پذیر است؟

۲- به فرض امکان پذیر بودن تهیه فهرست مزبور، آیا انجام پژوهش و عملا گردآوری اطلاعات از واحدهایی که در مراحل بعدی به عنوان نمونه و به صورت تصادفی از همین فهرست انتخاب خواهد شد مقرون به صرفه خواهد بود؟

 اگر پاسخ یکی از این دو سوال یا هر دو منفی باشد، محقق ناگزیر از تغییر واحد نمونه گیری است. اما در این راه باید مراقب باشد که جامعیت چهارچوب نمونه گیری جدید و همچنین شرط ناهمپوشی مجموعه¬های عناصر رعایت شود. به طور کلی لازم است به یاد داشته باشید که ترجیحا چهارچوب را طوری تهیه کنید ه فهرست واحدهای نمونه¬گیری و {فهرست عناصر} جامعه توافق نزدیکی با هم داشته باشند (شیفر و دیگران، ۱۳۸۲: ۱۰۸). لازم به ذکر است که هرگاه تعریف خاصی از واحد نمونه¬گیری ارائه نشود، هر عنصر جامعه، یک واحد نمونه گیری نامیده می شود.

بر می گردیم به مثالهای قبل: در مثال اول هر یک از شهروندان تهرانی دارای تلفن همراه، یک واحد نمونه نمونه گیری محسوب خواهد شد. تهیه این لیست با فرض همکاری شرکت مخابرات امکان پذیر است. اما چنانچه از چهارچوب نمونه گیری تهیه شده، تعدادی به صورت تصادفی انتخاب شوند، در نگاه اول پراکندگی جغرافیایی نمونه منتخب، عملا کار گردآوری اطلاعات را با مشکل مواجه خواهد ساخت. اما در صورتی که محقق بخواهد داده هایش را به صورت تلفنی یا با گرفتن آدرس و به صورت پستی گردآوری نماید، واحد نمونه گیری تعیین شده و چهارچوب نمونه ای قائم بر آن وضعیت مطلوبی خواهد داشت.

 در مثال دوم اگر محقق بخواهد هر یک از نوجوانان و جوانان ۱۴ تا ۲۹ سال ساکن در مشهد را به عنوان واحد نمونه گیری خود قرار دهد، پرواضح است که امکان تهیه چهارچوب نمونه ای جامع از آن وجود ندارد. حتی با فرض مراجعه به ثبت احوال و تهیه فهرست بر اساس تاریخ تولد افراد. زیرا اولا این فهرست عملا مفید فایده نخواهد بود چون محقق به نشانی افراد مزبور دسترسی نخواهد داشت. ثانیا به فرض دسترسی به نشانی افراد منتخب، چه بسا نوجوانان و جوانانی که به خارج از مشهد مهاجرت کرده باشند و از سوی دیگر چه بسیار نوجوانان و جوانانی که به دلایل مختلف از شهرهای دیگر (دارای ادارات ثبت احوال جداگانه) به مشهد مهاجرت کرده باشند. بنابر این محقق باید به دنبال واحد نمونه گیری دیگری باشد. فرض کنید به جای آنکه نوجوانان و جوانان را واحد نمونه گیری خود قرار دهد، با این استدلال که بالاخره هر یک از این نوجوانان و جوانانی که عنصر جامعه آماری محسوب می شوند متعلق به یک خانواده هستند. لذا خانواده را به عنوان واحد نمونه گیری خود قرار دهد. ولی در اینجا نیز مشکل نبود فهرست از خانواده های ساکن در شهر مشهد وجود دارد. برای جبران این ضعف با فرض اینکه هر خانواده ای معمولا یک اشتراک آب از شرکت آب مشهد دارد می تواند واحد نمونه¬ای خود را مشترکین خانگی شرکت آب مشهد قرار دهد که فهرستی از آن نیز وجود دارد. با اینحال باید توجه داشت که صرف امکان پذیر بودن تهیه چارچوب نمونه گیری کافی نیست. زیرا محقق باید عملی بودن پژوهش بر روی نمونه منتخب و مقرون به صرفه بودن گردآوری اطلاعات توجه کند. به عنوان مثال ممکن است پراکندگی جغرافیایی نمونه منتخب از چارچوب نمونه گیری مشترکین خانگی شرکت آب به قدری زیاد باشد که به لحاظ مالی و زمانی هزینه بسیار بالایی بر محقق تحمیل کند. از آنجا که بعضی از طرحهای نمونه گیری می تواند چهارچوبهای نمونه-گیری متعددی داشته باشد (شیفر و دیگران، ۱۳۸۲: ۶۶) در چنین مواردی محقق می تواند به جای استفاده از یک چارچوب نمونه¬گیری از دو یا چند چارچوب نمونه گیری استفاده کند. مثلا با اندکی مطالعه در نحوه ثبت میزان مصارف آب مشترکین خانگی شرکت آب می توان متوجه شد این شرکت شهر مشهد را به مناطق مختلفی تقسیم کرده است و مجددا هر منطقه را بر اساس وظایف ماموران کنتور نویس به حوزه های مختلفی بخش¬بندی کرده است. لذا می توان در مرحله اول از ماموران کنتورنویس شرکت آب به عنوان واحد نمونه¬گیری استفاده کرد که به تبع آن چارچوب نمونه¬گیری در این مرحله عبارت خواهد بود از فهرست اسامی ماموران کنتورنویس شرکت آب. در مرحله دوم می توان مشترکین خانگی قلمرو کاری هر مامور را به عنوان واحد نمونه گیری قرار داد و چارچوب را بر اساس فهرست تهیه شده از آنان طراحی نمود. البته محقق می تواند به چارچوبهای نمونه گیری متمایزی هم فکر کند. مثلا در اینجا ممکن است واحد نمونه گیری مشترکین خانگی تلفن ثابت مفید باشد البته با این پیشفرض که واحدهای منتخب به لحاظ گردآوری تلفنی اطلاعات، همکاری لازم را با محقق خواهند داشت.

در مثال سوم واحد نمونه¬گیری می تواند پیامک ارسال شده در مناسبتهای ملی و مذهبی باشد. چارچوب نمونه¬گیری در این حالت فهرستی از پیامکهای ارسال شده در این مناسبتها خواهد بود که در شرکت مخابرات موجود است.

لازم به ذکر است که یکی از مشکلات اصلی بسیاری از چهارچوبهای نمونه¬گیری به روز نبودن آنهاست. مثلا در چهارچوب نمونه¬گیری مشترکین خانگی آب یا تلفن ثابت معمولا مشترکینی که جدیدا صحبت تلفن یا انشعاب آب شده اند وجود ندارد. بنابر این همواره سعی کنید آخرین فهرست واحدهای نمونه¬گیری را تهیه کنید.

بالاخره بعد از چهارسال زحمت و نقد و بررسی فراوان کتابم دراومد. حس بسیار خوبی داشتم وقتی اولین بار دیدمش.

ناشرش جهاد دانشگاهی مشهده و قیمتش سه هزار تومان. برای تهیه کتاب به صورت پستی می توانید به لینک زیر مراجعه کنید. قابل توجه دوستان و شاگردان عزیزم که ناشر کلا بیست نسخه در اختیار من گذاشت که همه اش رفت!!!

http://www.jdmpress.com/kharid/p1.htm

شاید بیان فهرست مطالبش بتونه تا حدی به ارائه محتواش در اینجا کمک بکنه

فصل اول: مقدّمات اندازه گیری

۱- اندازه گیری… ۲

۱-۱- خطای اندازه گیری.. ۳

۱-۲- موضوع اندازه گیری.. ۵

۱-۲-۱- سازه. ۵

۱-۲-۲- مفهوم. ۶

۱-۲-۳- مقایسه سازه و مفهوم. ۷

۲- تعریف و انواع آن.. ۹

۲-۱- انواع تعریف از حیث شیوه حصول.. ۱۱

۲-۱- ۱- تعاریف اسمی و تحلیلی.. ۱۱

۲-۲- انواع تعریف از حیث محتوا ۱۱

۲-۲- ۱- تعاریف مفهومی و عملیاتی.. ۱۱

۳- معرف… ۱۳

۴- متغیر. ۱۴

۵- شاخص….. ۱۵

۵- رابطه بین سازه، مفهوم، معرف، متغیر و شاخص….. ۱۸

۶-سطوح اندازه گیری متغیرها ۲۰

۶-۱- سطح اسمی.. ۲۱

۶-۲- سطح رتبه ای.. ۲۳

۶-۳- سطح فاصله ای.. ۲۵

۶-۴- سطح نسبی.. ۲۷

۷- ابزار. ۲۹

۹- مقیاس….. ۳۰

۹-۱- انواع مقیاس… ۳۱

۹-۱-۱- مقیاس بوگاردوس… ۳۳

۹-۱-۱-۱- طرز ساخت… ۳۳

۹-۱-۱-۲- طرز کار با مقیاس… ۳۴

۹-۱-۱-۳- نحوه شاخص سازی.. ۳۵

۹-۱-۱-۴- شیوه سنجش روایی و پایایی.. ۳۷

۹-۱-۲- مقیاس تورستن.. ۳۷

۹-۱-۲-۱- طرز ساخت… ۳۷

۹-۱-۲-۲- طرز کار با مقیاس… ۳۹

۹-۱-۲-۳- نحوه شاخص سازی.. ۴۰

۹-۱-۲-۴- نحوه سنجش روایی و پایایی.. ۴۰

۹-۱-۳- مقیاس گاتمن.. ۴۱

۹-۱-۳-۱- طرز ساخت… ۴۱

۹-۱-۳-۲- طرز کار با مقیاس… ۴۲

۹-۱-۳-۳- نحوه شاخص سازی.. ۴۳

۹-۱-۳-۴- نحوه سنجش روایی و پایایی.. ۴۳

۹-۱-۴- مقیاس لیکرت.. ۴۵

۹-۱-۴-۱- طرز ساخت… ۴۵

۹-۱-۴-۲- طرز کار با مقیاس… ۴۹

۹-۱-۴-۳- نحوه شاخص سازی.. ۴۹

۹-۱-۴-۴-نحوه سنجش روایی و پایایی.. ۵۱

۹-۱-۵- مقیاس برش قطبین.. ۵۲

۹-۱-۵-۱- طرز ساخت… ۵۳

۹-۱-۵-۲- طرز کار با مقیاس… ۵۴

۹-۱-۵-۳- نحوه شاخص سازی.. ۵۴

۹-۱-۵-۴- نحوه سنجش روایی و پایایی.. ۵۵

فصل دوم: روایی ابزار اندازه گیری

۱- مقدمه. ۵۹

۲- تعریف روایی و انواع آن.. ۵۹

۳- روایی محتوا ۶۳

۳-۱- تعریف روایی محتوا ۶۳

۳-۲-  شیوه بررسی روایی محتوا (تایید داوران) ۶۷

۳-۲-۱- چه کسانی روایی محتوایی یک ابزار را داوری می کنند؟. ۶۸

۳-۲-۲- داوران در باره چه چیز یا چیزهایی باید نظر بدهند؟. ۶۹

۳-۲-۳- ضریب تایید داوران.. ۷۱

۳-۲-۴- حد نصاب ضریب تایید داوران.. ۷۴

۳-۳- راه های افزایش روایی محتوا ۷۵

۴- روایی صوری… ۷۶

۵- روایی ملاکی… ۷۷

۵-۱- تعریف… ۷۷

۵-۱-۱- روایی ملاکی پیش بین.. ۷۸

۵-۱-۲- روایی ملاکی همزمان.. ۷۸

 

۵-۲- روشهای آماری مناسب برای سنجش روایی ملاکی… ۸۲

۳-۵ – حد نصاب ضریب روایی ملاکی.. ۸۵

۵-۴- تکنیکهای افزایش روایی ملاکی.. ۸۵

۶- روایی سازه. ۸۷

۶-۱- تعریف… ۸۷

۶-۲- روشهای آماری مناسب برای سنجش روایی سازه. ۹۰

۶-۲- تحلیل عاملی تاییدی.. ۹۱

۶-۳- حد نصاب ضریب روایی سازه. ۱۰۱

۶-۴- تکنیکهای افزایش روایی سازه. ۱۰۱

۷- روایی بیرونی… ۱۰۳

۷-۱- تعریف روایی بیرونی.. ۱۰۳

۷-۲- روشهای آماری مناسب برای بررسی روایی بیرونی.. ۱۰۴

۷-۳- حدّ نصاب روایی بیرونی.. ۱۰۵

۷-۳- تکنیکهای افزایش روایی بیرونی.. ۱۰۶

۸-روایی درونی… ۱۰۸

۸-۱- تعریف روایی درونی.. ۱۰۸

۸-۳- حد نصاب ضریب روایی درونی.. ۱۱۸

۸-۳- عوامل تهدید کننده روایی درونی.. ۱۱۹

۸-۳-۱- عوامل تهدید کننده در طرح های آزمایشی.. ۱۱۹

۸-۳-۱-۱- اثر تاریخچه. ۱۲۰

۸-۳-۱-۲- عامل رشد (بلوغ) ۱۲۱

۸-۳-۱-۳- اثر پیش آزمون.. ۱۲۲

۸-۳-۱-۴- ابزاریابی.. ۱۲۳

۸-۳-۱-۵- اثر رگرسیون.. ۱۲۳

۸-۳-۱-۶- تورشهای گزینش…. ۱۲۶

۸-۳-۱-۷- تلفات تجربی.. ۱۲۶

۸-۳-۱-۸- تعاملها ۱۲۷

۸-۳-۲- عوامل تهدید کننده روایی درونی در طرحهای غیر آزمایشی.. ۱۲۷

۸-۳-۲-۱- ضعف در کنترل متغیرهای ناخواسته. ۱۲۸

۸-۳-۲-۲- بخشی نگری محققین.. ۱۲۸

۸-۳-۲-۳- پایین بودن واریانس متغیرهای پژوهش…. ۱۲۸

۸-۴- روشهای آماری مناسب برای کنترل متغیرهای ناخواسته. ۱۳۰

۸-۵- روشهای افزایش روایی درونی.. ۱۳۶

۸-۵-۱-روشهای مربوط به افزایش روایی درونی در طرحهای آزمایشی.. ۱۳۷

۸-۵-۲- راههای مربوط به افزایش روایی درونی در طرحهای غیرآزمایشی.. ۱۳۹

۹- خلاصه فصل دوم.. ۱۴۰

فصل سوم: پایایی ابزار اندازه گیری

۱- مقدمه. ۱۴۳

۲- پایایی  و ابعاد سه گانه آن.. ۱۴۳

۳- ثبات… ۱۴۶

۳-۱- تعریف… ۱۴۶

۳-۲- شیوه سنجش: آزمون مجدد. ۱۴۷

۳-۳- روش آماری مناسب برای سنجش ثبات.. ۱۴۹

۳-۳- ۱- روش آماری مناسب برای سنجش ثبات متغیرهای نسبی، فاصله ای و رتبه ای.. ۱۵۰

۳-۳- ۲- روش آماری مناسب برای سنجش ثبات متغیرهای اسمی.. ۱۵۲

۳-۴- حد نصاب پایایی ثبات.. ۱۵۴

۴- هم ارزی… ۱۵۵

۴-۱- تعریف… ۱۵۵

۴-۲- شیوه سنجش: فرمهای موازی.. ۱۵۸

۴-۳- روشهای آماری مناسب برای سنجش هم ارزی.. ۱۵۹

۴-۳- ۱- روش آماری مناسب برای سنجش هم ارزی متغیرهای نسبی، فاصله ای و رتبه ای   ۱۵۹

۴-۳- ۲- روش آماری مناسب برای سنجش هم ارزی متغیرهای اسمی.. ۱۶۲

۴-۴- حد نصاب هم ارزی.. ۱۶۵

۴- همگنی… ۱۶۵

۴-۱- تعریف… ۱۶۵

۴-۲- روشهای آماری مناسب برای سنجش همگنی.. ۱۷۰

۴-۲-۱- آلفای کرانباخ. ۱۷۰

۴-۲-۲- روش دو نیمه سازی.. ۱۷۶

۴-۲-۳- روش کودر-ریچاردسون.. ۱۸۲

۴-۳- حد نصاب همگنی.. ۱۸۵

۵- رابطه بین روایی و پایایی… ۱۸۶

۶- خلاصه فصل   ۱۸۸

 شکل گیری گروه پژوهشی علوم اجتماعی جهاد دانشگاهی از ابتدا با اعضای نیمه وقت بود. نیمه وقت به این دلیل که اعضای آن اکثرا در سازمانهای دیگر شاغل بودند و عملا امکان اشتغال به صورت تمام وقت در گروه را نداشتند. کم کم فعالیتهای گروه توسعه پیدا کرد و عده ای به عنوان تمام وقت جذب شدند. در شرایط فعلی وضعیت به گونه ای است که دوسوم اعضا نیمه وقت و یک سوم آنها تمام وقت هستند. اما احساس می کنم شرایط دارد به گونه ای پیش می رود که تصمیم گیرهای سازمانی و وضع قواعد و مقررات تماما بر عهده ی عده ای از نیروهای تمام وقت گذاشته می شود و سایر اعضا به ناچار باید تبعیت کنند. این شرایط اسباب دلسردی اعضای نیمه وقت رو فراهم کرده. احساس می کنم اگه شرایط به همین شکل پیش بره ما با مشکل ریزش نیرو مواجه خواهیم شد. شرایط کاری اعضای نیمه وقت ایجاب می کنه که ساختار ویژه ای براشون طراحی بشه. در سال ۸۹ می خواهیم تمامی تلاش مون رو برای انسجام بخشی به اعضای نیمه وقت بکار بگیریم همراه با تقسیم کار تخصصی و برنامه های آموزشی به منظور ارتقای سطح مهارت پژوهشی و جذب اعضای جدید و تفکیک و کنترل امور مالی فعالیتهای پژوهشی آنها. من اعتقاد دارم اگر دیر بجنبیم این واحد مطالعاتی از هم خواهد پاشید.

این یادداشت رو در پی درخواستهای مکرر دوستان عزیزم نوشته ام و مبتنی بر تجربیات شخصی خودم است و مستند به کتاب یا منبع خاصی نیست. توصیه من به همه دوستان این است که هر وقت احساس دکتر بدون به تون دست داد اونوقت تشریف بیارید کنکور دکتری شرکت کنید!

نظریه­ ها: (آقای دکتر مظلوم و آقای دکتر صدر نبوی)

۱- نظریات جامعه شناسی دکتر توسلی

۲- نظریه های جامعه شناسی ریتزر

۳- مراحل اساسی اندیشه در جامعه شناسی از ریمون آرون ترجمه پرهام

۴- نظریات فیلسوفان اجتماعی

روش تحقیق: (آقای دکتر بهروان و آقای دکتر حیدری بیگوند)

۱- بررسی انتقادی روشهای تحقیق در علوم اجتماعی از دکتر بهروان

۲- روش تحقیق در علوم رفتاری جلد ۱ و ۲ از کرلینجر

۳- رگرسیون چند متغیری از کرلینجر ترجمه سرایی

۴- روش تحقیق کیفی از یو فلیک

۵- روش تحقیق تطبیقی از ریگین

۶- جزوات روش تحقیق ۱ و ۲ کارشناسی ارشد پژوهشگری اجتماعی دانشگاه فردوسی مشهد از دکتر حیدری بیگوند

حوزه ها (دکتر صدر، دکتر مظلوم)

۱- جامعه شناسی توسعه از دکتر ازکیا و دکتر غفاری

۲- تغییر اجتماعی و توسعه از آلوین سو ترجمه مظاهری

۳- جزوات جامعه شناسی اقتصادی و صنعتی از آقای دکتر صدر نبوی

آمار و spss

1- تسلط به مباحث پیشرفته آماری و کاربرد و تفسیر خروجی­های آنها (رگرسیون چندگانه، لجستیک، رتبه ای، آنالیز تشخیصی، تحلیل خوشه، تحلیل عامل، تحلیل کوورایانس، لگاریتم خطی).

زبان

۱- زبان عمومی تسلط در حد تافل داخل

۲- زبان تخصصی ترجمه متون تخصصی در زمینه فلسفه علم، روش تحقیق کیفی، نظریات جامعه شناسی معاصر

به اصرار بعضی از بچه های کارشناسی ارشد آزاد و پیام نور قراره یک دوره (ده جلسه ای) پروپوزال نویسی برگزار کنم. از بچه های لیسانس خواهش می کنم توی این دوره ثبت نام نکنند. هنوز زوووووووووده عزیزای دلم.
ضمنا یک دوره کلاس spss هم قراره از اسفند ماه برگزار کنم. می خوام کتاب spss ی رو که با کمک یکی از همکارام نوشته ام توی همین کلاس تست کنم.

برای اطلاعات بیشتر با این شماره (خانم محسنی یا ابراهیمی) تماس بگیرید ۷۶۷۰۰۵۴- ۰۵۱۱٫

پ.ن: شماره قبلی اشتباه شده بود که تصحیح شد.

این برنامه مطالعه ای است که من به بچه های کلاس روش تحقیقم پیشنهاد کرده ام (البته فعلا تا آزمون سوم که ۲۲ آبانماه برگزار می شه). اسلایدهای روش تحقیق منو هم به منابع ذکر شده اضافه کنید. این منابع اگر چه به ظاهر زیادند ولی اعتقاد دارم دانشگاه جای آدم بیسواد نیست. چه اشکالی دارد کسی یکسال دیرتر اما باسوادتر قبول شود؟

یکی از نقدهای مهمی که بر تحقیقات نیازسنجی وارد است عدم توجه به تعریف عملیاتی مفهوم نیاز است. اگر نگاهی به تحقیقات نیازسنجی بیاندازید خواهید دید محققان برای تعریف عملیاتی یا بهتر بگویم تجزیه موضوع نیازسنجی زحمت بسیاری کشیده اند. مثلا برای سنجش نیازهای فرهنگی یا اجتماعی دانشجویان آمده اند مصادیق متعددی برای اصطلاح فرهنگی و اجتماعی نامبرده اند.(مثلا نیاز به کتاب، روزنامه، اینترنت و … ). بعد همه این مصادیق را در جدولی گنجانده و از پاسخگویان درخواست کرده اند میزان احتیاج یا نیازشان را به یکایک این مصادیق در قالب پیوستاری از خیلی کم تا خیلی زیاد مشخص نمایند.

من فکر می کنم اکثریت قریب به اتفاق محققان در چنین مواردی از بس که غرق تجزیه موضوع نیازسنجی شده اند که تعریف عملیاتی خود نیاز را فراموش کرده اند. مثلا نیاز خیلی زیاد به کتاب چه فرقی با نیاز زیاد به آن دارد؟ به نظر من باید برای نیاز خیلی زیاد جلوه مشاهده پذیر دقیقی ارائه داد که از نیاز زیاد متمایز باشد. ولو این دو جلوه نسبی باشند. به هر حال از کلی گویی و مبهم نویسی بهتر است. به عنوان مثال درجات نیازمندی به کتاب را می توان با جلوه هایی به شرح زیر عملیاتی کرد:

شما تا چه اندازه خود را نیازمند مطالعه کتابهای رمان می دانید؟

1. به هر قیمتی که باشند باید تهیه کنم و بخوانم

2. اگر کتابخانه های عمومی داشته باشند می گیرم و مطالعه می کنم

3. اگر فرصت داشته باشم مطالعه شان می کنم

4. وقت من خیلی بارزش تر از آن است که آن را به خواندن رمان اختصاص بدهم

البته به این جلوه های ممکن است نقدهای متعددی وارد باشد که خود حکایت از دشواری تعریف عملیاتی برای شدت و ضعف نیاز می نماید.