این مطلب رو تقدیم می کنم به روح جستجوگر شاگردایی که تعداد شون الان به انگشتای دو دست رسیده و از بودن در کنارشون، مصاحبت با اونها  و یاددادن و یادگرفتن در جمع شون غرق شادی و شعف می شم.

یکی از مشکلات مهمی که در مسیر تحقیق وجود دارد، شیوه نمونه گیری است. در اینجا تصمیم دارم یک سلسله بحث در این زمینه ارائه کنم. امیدوارم موفق بشم تا آخرش ادامه بدم.

فرض کنید در باره هر یک از موضوعات زیر تحقیق جداگانه ای قرار است انجام شود:

الف- نحوه ی استفاده شهروندان تهرانی از تلفن همراه

ب- درصد دارندگان تلفن همراه در بین نوجوانان و جوانان ۱۴ تا ۲۹ سال ساکن در مشهد

ج- تحلیل محتوای پیامکهای ارسال شده در مناسبتهای ملی و مذهبی سال ۱۳۸۸

 اولین سوالی که در بخش نمونه گیری برای محقق پیش می آید این است که جامعه آماری تحقیق اش کدام است. جامعه آماری مجموعه ای از عناصر است که می خواهیم در باره آن استنباطی بعمل آوریم (عمیدی، ۱۳۸۵: ۱۰) یا به عبارتی دیگر مجموعه¬ای از عناصر است که محقق می خواهد به یک یا چند سوال در باره آنها جواب بدهد. این تعریف علیرغم ظاهر ساده اش یک جزء مبهم دارد: عنصر! عنصر اصطلاحا شیء یا موضوعی است که مشخصه¬ای از آن اندازه گیری می¬شود (عمیدی، ۱۳۸۵: ۱۰).. برای  افزایش دقت در شناسایی عنصر، عملیات زیر را پیشنهاد می کنم:

الف- یک جدول دو ستونی ترسیم کنید.

ب- در بالای ستون اول بنویسید عنصر و زیر آن به ترتیب اعداد یک تا پنج را بنویسید.

ج- در بالای ستون دوم عنوان همان ویژگی را که قصد سنجش آن را دارید بنویسید. مثلا ممکن است ویژگی مورد نظر شما مشارکت سیاسی، قد، عملکرد شرکتهای تعاونی یا …. باشد.

د- حالا فرض کنید ویژگی مورد نظر شما سنجیده و اطلاعات مربوط به آن گردآوری شده است. پنج نمونه از صفاتی یا مقادیری را که حاصل سنجش این ویژگی است زیر ستون مربوطه بنویسید. مثلا صفات مربوط به مشارکت سیاسی، می تواند کم زیاد متوسط باشد، سن می تواند مقادیری مثل ۲۰، ۳۵، ۴۴ را به خود اختصاص دهد.

ه- در گام آخر برای شناسایی عنصر به این سوال باید جواب بدهید که صفات یا مقادیری که شما تهیه کرده اید متعلق به چه کس یا چه چیزی است. به عبارتی دقیق تر آن اعداد یک تا پنجی که زیر ستون اول نوشته اید نماینده چه چیزها یا کسانی هستند؟ پاسخ این سوال همان عنصر خواهد بود.

مثلا در موضوع الف، محقق می خواهد نحوه استفاده از تلفن همراه را به عنوان یک ویژگی اندازه بگیرد. این ویژگی متعلق به چه کس یا چه چیزی است؟ تلفن¬ همراه؟ شهروند؟ یا شهروند دارای تلفن همراه؟ این سوالی است که محقق یا همان سوالات و فرضیات تحقیق باید جواب بدهد. در اینجا اهمیت طراحی دقیق سوالات و فرضیات مشخص می شود. در مثال الف از آنجاییکه محقق می خواهد بداند شهروندان تهرانی که دارای تلفن همراه هستند چگونه از این وسیله استفاده می کنند، هر یک از شهروندان دارای تلفن همراه، یک عنصر محسوب می شوند. بنابر این جامعه آماری آن عبارت خواهد بود از شهروندان تهرانی دارای تلفن همراه.

در مثال ب محقق به دنبال پاسخ این سوال است که چه نسبتی از نوجوانان و جوانان ۱۴ تا ۲۹ ساله ساکن در شهر مشهد دارای تلفن همراه هستند. لذا هر یک از دانش آموزان مدارس راهنمایی استان خراسان رضوی یک عنصر محسوب خواهد شد و جامعه آماری آن عبارت خواهد بود از دانش آموزان مدارس راهنمایی استان خراسان رضوی.

اگر در مثال ج سوال محقق به قرار زیر باشد که مضمون غالب پیامکهای ارسال شده در مناسبتهای ملی و مذهبی (به تفکیک) سال ۱۳۸۸ چه می باشد، هر پیامک ارسال شده در مناسبتهای ملی و مذهبی، یک عنصر محسوب شده و جامعه آماری آن عبارت خواهد بود از پیامکهای ارسال شده در مناسبتهای ملی و مذهبی سال ۱۳۸۸٫ 

 پس از شناسایی عناصر و تعریف جامعه آماری نوبت تعیین واحد نمونه گیری می¬رسد. واحد نمونه گیری اصطلاحا به مجموعه های ناهمپوش عناصر جامعه آماری اطلاق می شود که کل جامعه آماری را تحت پوشش قرار می دهد (شیفر و دیگران، ۱۳۸۲: ۶۵). از واحد نمونه¬گیری برای طراحی چهارچوب نمونه گیری استفاده می شود. چهارچوب نمونه گیری که فهرستی از واحدهای نمونه گیری است شرط لازم برای انتخاب تصادفی عناصر است. یعنی بدون تهیه چهارچوب نمونه¬گیری عملا نمی توان نمونه گیری به شکل تصادفی انجام داد. لذا بعد از شناسایی عناصر و تعریف جامعه آماری، محقق باید به این مهم بپردازد که آیا می تواند فهرستی از واحدهای نمونه گیری تهیه کند. حالت ایده آل این است که او سراغ عناصر تشکیل دهنده جامعه آماری مورد بررسی برود و عنصر را به عنوان واحد نمونه گیری خود قرار دهد. او در این تصمیم گیری باید به دو نکته توجه بکند:

۱- آیا با این کار، تهیه چنین فهرستی عملا امکان پذیر است؟

۲- به فرض امکان پذیر بودن تهیه فهرست مزبور، آیا انجام پژوهش و عملا گردآوری اطلاعات از واحدهایی که در مراحل بعدی به عنوان نمونه و به صورت تصادفی از همین فهرست انتخاب خواهد شد مقرون به صرفه خواهد بود؟

 اگر پاسخ یکی از این دو سوال یا هر دو منفی باشد، محقق ناگزیر از تغییر واحد نمونه گیری است. اما در این راه باید مراقب باشد که جامعیت چهارچوب نمونه گیری جدید و همچنین شرط ناهمپوشی مجموعه¬های عناصر رعایت شود. به طور کلی لازم است به یاد داشته باشید که ترجیحا چهارچوب را طوری تهیه کنید ه فهرست واحدهای نمونه¬گیری و {فهرست عناصر} جامعه توافق نزدیکی با هم داشته باشند (شیفر و دیگران، ۱۳۸۲: ۱۰۸). لازم به ذکر است که هرگاه تعریف خاصی از واحد نمونه¬گیری ارائه نشود، هر عنصر جامعه، یک واحد نمونه گیری نامیده می شود.

بر می گردیم به مثالهای قبل: در مثال اول هر یک از شهروندان تهرانی دارای تلفن همراه، یک واحد نمونه نمونه گیری محسوب خواهد شد. تهیه این لیست با فرض همکاری شرکت مخابرات امکان پذیر است. اما چنانچه از چهارچوب نمونه گیری تهیه شده، تعدادی به صورت تصادفی انتخاب شوند، در نگاه اول پراکندگی جغرافیایی نمونه منتخب، عملا کار گردآوری اطلاعات را با مشکل مواجه خواهد ساخت. اما در صورتی که محقق بخواهد داده هایش را به صورت تلفنی یا با گرفتن آدرس و به صورت پستی گردآوری نماید، واحد نمونه گیری تعیین شده و چهارچوب نمونه ای قائم بر آن وضعیت مطلوبی خواهد داشت.

 در مثال دوم اگر محقق بخواهد هر یک از نوجوانان و جوانان ۱۴ تا ۲۹ سال ساکن در مشهد را به عنوان واحد نمونه گیری خود قرار دهد، پرواضح است که امکان تهیه چهارچوب نمونه ای جامع از آن وجود ندارد. حتی با فرض مراجعه به ثبت احوال و تهیه فهرست بر اساس تاریخ تولد افراد. زیرا اولا این فهرست عملا مفید فایده نخواهد بود چون محقق به نشانی افراد مزبور دسترسی نخواهد داشت. ثانیا به فرض دسترسی به نشانی افراد منتخب، چه بسا نوجوانان و جوانانی که به خارج از مشهد مهاجرت کرده باشند و از سوی دیگر چه بسیار نوجوانان و جوانانی که به دلایل مختلف از شهرهای دیگر (دارای ادارات ثبت احوال جداگانه) به مشهد مهاجرت کرده باشند. بنابر این محقق باید به دنبال واحد نمونه گیری دیگری باشد. فرض کنید به جای آنکه نوجوانان و جوانان را واحد نمونه گیری خود قرار دهد، با این استدلال که بالاخره هر یک از این نوجوانان و جوانانی که عنصر جامعه آماری محسوب می شوند متعلق به یک خانواده هستند. لذا خانواده را به عنوان واحد نمونه گیری خود قرار دهد. ولی در اینجا نیز مشکل نبود فهرست از خانواده های ساکن در شهر مشهد وجود دارد. برای جبران این ضعف با فرض اینکه هر خانواده ای معمولا یک اشتراک آب از شرکت آب مشهد دارد می تواند واحد نمونه¬ای خود را مشترکین خانگی شرکت آب مشهد قرار دهد که فهرستی از آن نیز وجود دارد. با اینحال باید توجه داشت که صرف امکان پذیر بودن تهیه چارچوب نمونه گیری کافی نیست. زیرا محقق باید عملی بودن پژوهش بر روی نمونه منتخب و مقرون به صرفه بودن گردآوری اطلاعات توجه کند. به عنوان مثال ممکن است پراکندگی جغرافیایی نمونه منتخب از چارچوب نمونه گیری مشترکین خانگی شرکت آب به قدری زیاد باشد که به لحاظ مالی و زمانی هزینه بسیار بالایی بر محقق تحمیل کند. از آنجا که بعضی از طرحهای نمونه گیری می تواند چهارچوبهای نمونه-گیری متعددی داشته باشد (شیفر و دیگران، ۱۳۸۲: ۶۶) در چنین مواردی محقق می تواند به جای استفاده از یک چارچوب نمونه¬گیری از دو یا چند چارچوب نمونه گیری استفاده کند. مثلا با اندکی مطالعه در نحوه ثبت میزان مصارف آب مشترکین خانگی شرکت آب می توان متوجه شد این شرکت شهر مشهد را به مناطق مختلفی تقسیم کرده است و مجددا هر منطقه را بر اساس وظایف ماموران کنتور نویس به حوزه های مختلفی بخش¬بندی کرده است. لذا می توان در مرحله اول از ماموران کنتورنویس شرکت آب به عنوان واحد نمونه¬گیری استفاده کرد که به تبع آن چارچوب نمونه¬گیری در این مرحله عبارت خواهد بود از فهرست اسامی ماموران کنتورنویس شرکت آب. در مرحله دوم می توان مشترکین خانگی قلمرو کاری هر مامور را به عنوان واحد نمونه گیری قرار داد و چارچوب را بر اساس فهرست تهیه شده از آنان طراحی نمود. البته محقق می تواند به چارچوبهای نمونه گیری متمایزی هم فکر کند. مثلا در اینجا ممکن است واحد نمونه گیری مشترکین خانگی تلفن ثابت مفید باشد البته با این پیشفرض که واحدهای منتخب به لحاظ گردآوری تلفنی اطلاعات، همکاری لازم را با محقق خواهند داشت.

در مثال سوم واحد نمونه¬گیری می تواند پیامک ارسال شده در مناسبتهای ملی و مذهبی باشد. چارچوب نمونه¬گیری در این حالت فهرستی از پیامکهای ارسال شده در این مناسبتها خواهد بود که در شرکت مخابرات موجود است.

لازم به ذکر است که یکی از مشکلات اصلی بسیاری از چهارچوبهای نمونه¬گیری به روز نبودن آنهاست. مثلا در چهارچوب نمونه¬گیری مشترکین خانگی آب یا تلفن ثابت معمولا مشترکینی که جدیدا صحبت تلفن یا انشعاب آب شده اند وجود ندارد. بنابر این همواره سعی کنید آخرین فهرست واحدهای نمونه¬گیری را تهیه کنید.