تجربه مشاوره نمونه گیری از اساتید مختلف رشته آمار به من نشان داده است که بنیاد اصلی توصیه های نمونه گیری آنان ریشه در مفروضات روش شناختی آنان و نیز اطلاعاتی دارد که ما به عنوان محقق در اختیار آنها می گذاریم لذا فکر می کنم باید بین مفاهیم و اصطلاحاتی که در روش تحقیق در علوم اجتماعی بکار می بریم و مفاهیم و اصطلاحات نمونه گیری ارتباط لازم را برقرار کنیم. فقدان زبان مشترک ما و آماردانان را از هم دورتر می سازد. یکی از این اصطلاحات پرکاربرد در روش تحقیق واحد تحلیل است. 

به نظر من عنصر در نمونه¬گیری به لحاظ مفهومی با واحد تحلیل که یکی از اصطلاحات پرکاربرد در روش تحقیق است انطباق تامّ و تمام دارد. واحد تحلیل چیز یا کسی است که مورد بررسی قرار می¬گیرد (ببی، ۱۳۸۶: ۱۹۹)، یا به عبارتی دقیق¬تر چیز یا کسی است که اندازه¬های مربوط به یک ویژگی به او یا آن نسبت داده می¬شود. مثلا در مبحث قبلی یکی از اندازه¬های مربوط به ویژگی مضمون پیامک، اقتصادی است. این اندازه به پیامک نسبت داده می شود نه گوشی تلفن همراه و نه کاربر آن. لذا پیامک در این تحقیق، واحد تحلیل محسوب می¬شود. در تحقیقات اجتماعی واحدهای تحلیل بسیار متنوعی وجود دارند. افراد (نظیر دانش آموزان، ورزشکاران، پزشکان، بیماران)، گروه¬ها (نظیر خانواده¬ها، تیم¬های ورزشی، گروه¬های همالان، باندهای تبهکار)، سازمانها (نظیر سراهای سالمندان، شرکتهای دولتی یا خصوصی، بیمارستانها، پادگانها) و فرآورده¬های اجتماعی (مثل کتابها، اشعار، هدایا، خودروها، پیامکها، جرائم) از مهمترین واحدهای تحلیل در تحقیقات اجتماعی هستند (همان: ۲۰۰). لازم به ذکر است که در غالب تحقیقات اجتماعی، واحد تحلیل افراد هستند.

 در اینجا لازم است که بین واحد تحلیل و واحد مشاهده تفکیک قائل شویم. واحد مشاهده چیز یا کسی است اطلاعات مربوط به ویژگیهای مورد بررسی مربوط به واحد تحلیل از او یا آن گردآوری می¬شود. در اکثر تحقیقات اجتماعی مخصوصا آن دسته که واحد تحلیل در آنها افراد هستند، واحد تحلیل و واحد مشاهده یکسان است. مثلا در تحقیق مربوط به نحوه استفاده شهروندان تهرانی از تلفن همراه، هم واحد تحلیل و هم واحد مشاهده افراد (شهروندان) هستند. واحد تحلیل شهروندان هستند چون اندازه¬های مربوط به نحوه استفاده به یکایک شهروندان نسبت داده می شود. واحد تحلیل نیز شهروندان هستند چون اطلاعات مربوط به نحوه استفاده از تلفن همراه از طریق مصاحبه با خود شهروندان گردآوری می¬شود. حال تحقیقی در باره سبک مدیریت مدارس راهنمایی شهر سنندج را در نظر بگیرید. اگرچه عنصر یا واحد تحلیل در این تحقیق مدرسه است اما اطلاعات مربوط به این ویژگی ممکن است از طریق مصاحبه با افرادی نظیر مدیرف معاونین، معلمان و حتی دانش آموزان گردآوری شود.

اینکه تعداد واحدهای مشاهده برای هر واحد تحلیل چقدر باشد به نظر من ربطی به دانش نمونه گیری ندارد. این موضوع به روایی و پایایی پاسخ هایی بستگی دارد که از واحدهای مشاهده در ارتباط با واحد تحلیل اخذ می شود. مثلا چه بسا اعضای شورای اسلامی یک روستا یا حتی یک پیرمرد هشتاد ساله (به عنوان اطلاع رسان) ساکن در یک روستا برای گردآوری اطلاعات مربوط به انسجام اجتماعی که واحد تحلیلش روستاست، کفایت کند و نیازی به مصاحبه با تمامی یا اکثر روستائیان نباشد. بخاطر داشته باشید اصل مهم در اینجا روایی و پایایی نتایجی است که واحد یا واحدهای مشاهده  در اختیار قرار می دهند نه تعمیم پذیری نتایج آنها.

یکی از اشتباهات بزرگ محققین آن است که در تحقیقاتی که واحد تحلیل آن افراد نیستند، جامعه آماری را بر اساس واحدهای مشاهده تعریف می کنند و حجم نمونه را نیز بر این اساس اندازه می گیرند.